سوالات متن درس8 تاریخ یازدهم انسانی

حکومت ساسانیان، علاوه بر زنجیره ای از پادگان شهرها که در مرزهای جنوب غربی قلمرو خود ایجاد کرده بود، دولت دست نشانده ای از طایفه عربِ آل مُنذِر (لخَمیان) در حیره بر سر کار آورد که در برابر یورش اعراب بدوی از مرزهای ایران دفاع کند.

غیر از بحرین و عمان که جزء سرزمین اصلی ایران بودند و مرزبانان ایرانی بر آنجا حکومت می کردند، یمن نیز از زمان پادشاهی خسرو انوشیروان به تصرف ساسانیان درآمد.

هم زمان با ظهور اسلام، وضعیت سیاسی و اجتماعی ایران چندان مناسب نبود زیرا حکومت ۴۰۰ ساله ساسانی از یک سو، بر اثر جنگ های طولانی و پرخرج با روم در غرب و نبردهای بی در بی با اقوام بیابانگرد در مرزهای شرقی و از سوی دیگر به سب اختلاف و نزاع بزرگان و اشراف دچار فرسودگی و ضعف شده بود. به گونه ای که پس از خسرو پرویز در مدت کوتاهی بیش از ده تن به تخت شاهی نشستند.

اوضاع اجتماعی نیز به دلیل جدایی و فاصله طبقات جامعه ایران از یکدیگر، اختلافات مذهبی و سرکوب مخالفان دین رسمی، تنگ نظری موبدان و دخالت آنها در امور مختلف کشور، آشفته بود. علاوه بر آن، شیوع بیماری مرگبار طاعون و طغیان شدید رودهای دجله و فرات که بندها و سدها را شکست و خسارت فراوانی به زمین های حاصلخیز آسورستان (بین النهرین/ سواد/ عراق) زد، ضره سنگینی به اقتصاد ساسانیان وارد آورد.

اندکی پس از این ماجرا، دسته ای از سپاهیان ساسانی از قبیله های عرب مجاور مرزهای ایران، شکست خوردند. بر اثر این واقعه، ابهت و عظمت قدرت ساسانیان در چشم اعراب فرو ریخت و باعث تشویق و تحریک بیشتر آنان برای هجوم به کاروان ها و آبادی های مرزی ایران شد.

دعوت پیامبر را نپذیرفت و به باذان، حاکم ایرانی یمن امر کرد که به حجاز رود و آن حضرت را دستگیر و روانه تیسفون کند.

او به همراه دیگر ایرانیان یمن اسلام آورد.

ایمان خود را نسبت به اسلام نشان دادند و با تمام وجود در برابر از دین برگشتگان و پیامبران دروغین جنگیدند.

در شرایطی که دربار ساسانی دچار اختلاف و آشفتگی بود، اعراب مسلمان در اواخر دوران خلافت ابوبکر به منطقه سواد حمله کردند.

خلافت عُمربن خطاب صور گرفت.

یزدگرد سوم.

سپاه ایران با شکست اعراب مسلمان در جنگ جسر یا پل (۱۳ ق)بیشتر متصرفات آنان را پس گرفت.

عمر جنگاوران تازه نفسی را که از انگیزه معنوی و مادی بالایی برای جنگیدن برخوردار بودند، روانه ایران کرد.

اعراب مسلمان در قادسیه سپاه ایران را به سختی شکست دادند و تیسفون پایتخت پرآوازه ساسانیان را پس از مدتی محاصره تسخیر کردند.

۱ – اختلاف های داخلی ایرانیان ۲ -ناامیدی رستم فرخزاد، فرمانده سپاه ساسانی از پیروزی ۳- همکاری برخی دهقانان و قبیله های عرب ساکن سواد با مسلمانان ۴ -تقویت روحیه و انگیزه جنگاوران عرب به دلیل پیروزی خیره کننده مسلمانان بر رومیان در شام.

جَلولا.

جنگ نهاوند فاتحان این پیروزی را فتح الفتوح نامیدند

به دنبال پیروزی اعراب مسلمان در نبرد نهاوند، سپاهیان مسلمان از هر سوی به داخل ایران پیش تاختند و تا دوران خلافت عثمان، بیشتر شهرها و ولایات مختلف را یکی پس از دیگری به جنگ و یا صلح گشودند ساکنان برخی شهرها و مناطق ایران مانند همدان، ری، فارس و به خصوص شهر استخر که خاستگاه خاندان ساسانی بود، بارها بر اعراب شوریدند، اما از آنجایی که میان این شورش ها هماهنگی وجود نداشت، اعراب موفق به سرکوب آنها شدند.

مهاجر قبیله های عرب به ایران.

با هدف تحکیم سلطه مسلمانان بر ایران شروع شد و در دوره امویان شدت یافت

مجاورت اعراب در ابتدا برای ایرانیان ناخوشایند بود و از این رو، در برخی جاها مانند قم، با آنان درگیر شدند و در مواردی دیگر ساکنان محلی آن منطقه را ترک کردند. به تدریج شرایط مناسبی برای همزیستی مسالمت آمیز و همکاری میان ایرانیان با مهاجران عرب، نخست در زمینه تجارت و کشاورزی و سپس در زمینه های فرهنگی و اجتماعی به وجود آمد و کم کم مهاجران جذب فرهنگ ایرانی شدند.

با روی کار آمدن خاندان بنی عباس و انتقال مرکز خلافت از دمشق به بغداد.

گروهی از ایرانیان از طریق مقایسه زندگی ایرانیان باستان با زندگی اعراب عصر جاهلیت، به تحقیر قوم عرب پرداختند. اینان به شعوبیان معروف شدند.

۱- تداوم سلطه اعراب ۲- برخی اقدامات خلفای عباسی از قبیل قتل ابوسلمه خلل و ابومسلم، نابودی خاندان های برمکیان و سهل ۳ -سختگیری و ستم به شیعیان و اهل بیت پیامبر.

سلطه خلفای عباسی را بر مناطق شرقی ایران خاصه خراسان سست کردند و زمینه مناسبی برای شکل گیری سلسله های ایرانی در آن مناطق فراهم آورد.

۱ – بهبود موقعیت سیاسی و اجتماعی ایرانیان در عصر خلافت عباسیان ۲-روی کار آمدن سلسله های ایرانی در گوشه و کنار ایران.

در شرایطی که دربار ساسانی دچار اختلاف و آشفتگی بود، اعراب مسلمان در اواخر دوران خلافت ابوبکر به منطقه سواد حمله کردند و تعدادی از آبادیها و شهرهای آن منطقه را به جنگ و یا صلح گشودند.

سپاه ایران با شکست اعراب مسلمان در جنگ جسر یا پل (۱۳ ق) بیشتر متصرفات آنان را پس گرفت.

می توان به اختلاف های داخلی ایرانیان و ناامیدی رستم فرخزاد، فرمانده سپاه ساسانی از پیروزی، همکاری دهقانان و برخی قبیله های عرب ساکن سواد با مسلمانان اشاره کرد. ضمن آنکه خبر پیروزی خیره کننده اعراب مسلمان بر رومیان در شام، موجب تقویت روحیه و انگیزه جنگاوران عرب در قادسیه شد.

ساکنان برخی شهرها و مناطق ایران مانند همدان، ری، فارس و به خصوص شهر استخر که خاستگاه خاندان ساسانی بود، بارها بر اعراب شوریدند، اما از آن جایی که میان این شورش ها هماهنگی وجود نداشت، اعراب آنها را سرکوب کردند و در جریان آن تعداد قابل توجهی از مردم تلف شدند.