سوالات متن درس 3 فلسفه دوازدهم

علت چیزی است که به معلول وجود می دهد و وجود معلول متوقف بر وجود آن است یعنی تا علت نباشد معلول هم پدید نمی آید. معلول چیزی است که وجودش را از چیزی دیگر یعنی علت می گیرد و در وجود خود نیامند به علت است.

رابطه علیت رابطه ایی وجودی است که در آن یک طرف یعنی علت به طرف دیگر یعنی معلول وجود می دهد. مانند رابطه دوستی نیست که در آن ابتدا وجود دو فرد فرض می شود و سپس رابطه ی دوستی بر قرار می گردد.

الف) اصل علیت بدون دخالت تجربه به دست می آید. ب) یکی از مفاهیم اولیه است که به طور فطری و مادر زادی قابل درک است. ج) درک رابطه علیت نیاز به تجربه و آموزش ندارد.

چون آن ها هر چیزی را بر اساس حس و تجربه تحلیل می کنند، معتقدند که انسان از طریق حس به توالی پدیده ها پی می برد و رابطه علیت را بنا می نهد. برای مثال چون زمین همیشه با آمدن خورشید روشن و با رفتن آن تاریک می شود انسان از طریق حس و تجربه یک رابطه ضروری میان خورشید وروشن شدن زمین برقرار کرده است و اسم این رابطه را علیت گذاشته است.

او که خود تجربه گراست درک رابطه علیت از طریق تجربه را رد می کند و می گوید علیت مفهومی فراتر از حس است – بر اثر تکرار پدیده ها در ذهن ما یک تداعی بوجود می آید که چیزی جز یک امر روانی نیست و ما عادت کرده ایم چیزی را علت چیز دیگر بنامیم. (برای مثال بر اثر تکرار مشاهده خورشید و روشن شدن زمین در ذهن ما چنین تداعی می شود که خورشید علت روشن شدن زمین است و این تداعی چیزی جز یک امر روانی ناشی از توالی و پشت سر هم آمدن پدیده ها نیست.)

اصل علیت یک قاعده عقلی است و از راه تجربه به دست نمی آید زیرا هر داده ی تجربی مبتنی بر قاعده علیت است آنان می گویند همین که ذهن انسان متوجه اصل امتناع اجتماع نقیضین شد در می یابد که پدیده ها خود به خود به وجود نمی آیند زیرا اینکه چیزی خودش به خودش وجود بدهد به معنای آن است که چیزی که نیست باشد و این محال است.

زیرا اینکه چیزی خودش به خودش وجود بدهد به معنای آن است که چیزی که نیست قبلا بوده باشد تا بتواند اکنون خودش را بوجود بیاورد و این همان اجتماع نقیضین است که محال است.

یعنی محال و غیر ممکن است دو چیزی که ذاتا با هم متناقض و ضد هستند با هم جمع شوند مانند تاریکی و نور.

زیرا ما از طریق حس و تجربه فقط به دنبال هم آمدن یا همراه هم آمدن برخی پدیده ها را در می یابیم اما به دنبال هم آمدن دو حادثه به معنای علیت نیست لذا طبیعی است که کسی که صرفا تجربه گراست مانند هیوم نمی تواند تبیین قانع کننده ای از علیت ارائه کند.

انسان علاوه بر اینکه درک می کند هر حادثه علتی دارد ، درک می کند که هر معلولی از هر علتی پدید نمی آید بلکه هر معلولی از علت خاصی صادر می شود و هر علتی نیز معلول خاص خود را دارد برای مثال غذا سیراب می کند و یا برای باسواد شدن باید درس خواند.

دانشمندان با تکیه بر اصل سنخیت تحقیقات علمی خود را پیگیری می کنند ، آنان وقتی با پدیده ای مواجه می شوند و می خواهند علت آن را بیابند به سراغ عواملی می روند که تناسب بیشتری با آن پدیده دارد و علت آن پدیده را در میان آن عوامل جستجو می کنند تا اینکه به علت ویژه آن دست یابند.

الف) وجود ارتباط و پیوستگی میان پدیده ها ب) امکان پیش بینی رخدادها ج) امکان پیشگیری از برخی حوادث

الف) انسان از هر چیزی انتظار آثار متناسب با خودش را دارد بنابراین می کوشد ویژگی های هرشی را بشناسد و به تفاوت های آن را با اشیاء دیگر پی ببرد. تا بهتر بتواند آثار ویژه آن را شناسایی کند. ب) می توان برای نظم دقیق جهان پشوانه عقلى قائل شد. ج) امکان پژوهش و تحقیق د) تنظیم امور زندگی ه) به وجود آمدن شاخه های مختلف دانش

راگر علت یک چیزی بوجود آید وجود آن چیز نیز واجب می شود و ضرورت می یابد و آن چیز موجود می شود یعنی اگر علت موجود باشد ضرورت و وجوب باعث پیدایش معلول می شود.

۱- علیت حاصل توالی پدیده هاست (تجربه گرایان و هیوم) ۲- درک انسان از علیت درکی فطری است (دکارت)

کاملا استدلالی

بدیهیات اولیه

تصور صحیح

ممکن لاوجود

واقعیت مستقل از ادراک

این اصل نقطه آغاز فلسفه است. اصلی یقینی است. مرز جدایی فلسفه از سفسطه است. سوفسطائیان فقط در مقام بحث، این اصل را قبول ندارند اما در اعماق ذهن قبول دارند. بنابراین شکاک واقعی وجود ندارد. این اصل بدیهی است یعنی نه قابل اثبات است و نه قابل انکار

ماهیت هر چیزی عبارت است از چیستی آن (آن چه در جواب ماهو می آید) مغایرت وجود و ماهیت: وقتی مایک چیز را در ذهن خود ادراک می کنیم، آن چیز در ذهن ما به دو بخش تقسیم می شود. مثال ما درمورد یک مرغابی می گوییم «مرغابی هست» – دراین قضیه بخش اول را متهیت و بخش دوم را وجود (هستی) می نامیم. حال می گوییم معنی مرغابی (ماهیت) با معنی هستی(وجود) متفاوت است و نمی توانیم به جای «مرغابی هست» بگوییم «مرغابی مرغابی» – بنابراین مفهوم وجود مغایر با مفهوم ماهیت است.

اگر مفهوم وجود عین مفهوم ماهیت یا جزء آن بود دیگر اثبات وجود برای هیچ ماهیتی نیازمند دلیل نبود و هر ماهیتی را که تصور می کنیم باید وجود هم داشته باشد در صورتی که این طور نیست. مثال ققنوس ماهیت دارد اما وجود ندارد.

حکماء از همان ابتدا به این نکته توجه داشتند که نخستین و مهمترین اصلی که می تواند مبداء تحقیق فلسفی قرار گیرد اصل قبول واقعیت مستقل از ادراک آدمی است – این اصل یقینی که ذهن بشر از قبول آن ابایی ندارد مرز جدایی فلسفه از سفسطه است.

اصل واقعیت مستقل از ذهن، مستقل از ادراک آدمی واقعیتی وجود دارد که ذهن بشر از قبول آن چاره ای ندارد و از بدیهیات اولیه است که نه اثبات شدنی است و نه انکار شدنی یعنی هر تلاشی در جهت اثبات عقلی یا تجربی آن مستلزم استفاده و قبول آن است.